Bebeklik Amnezisi: İlk Yıllarımızı Neden Hatırlamıyoruz?

Hepimizin ebeveynlerimizden dinlediği eğlenceli bebeklik ve çocukluk anıları vardır. Bu anıların başkahramanı olmamıza rağmen, çoğunlukla anlatılan şeyleri hatırlamaz ve genelde şaşkınlıkla dinleriz. Bunun sebebi yetişkinlik anılarımıza nazaran, yaşamın ilk yıllarında oluşan anılarımızın unutulmaya daha meyilli olmasıdır (Li vd., 2014). Yetişkinlerin yaşamlarının erken dönemlerine ait epizodik (olaya dair) anılarını hatırlayamaması durumuna bebeklik amnezisi denir (Yıldırım vd., 2018). Yaşamımızın ilk yıllarını neden hatırlayamadığımıza dair çeşitli açıklamalar mevcut.

Freud-Bastırılan Anılar

Bebeklik amnezisiyle ilgili ilk açıklama Freud’un psikoanalitik kuramına dayanıyor. Freud gözlemlerinden yola çıkarak bu hatırlanamayan ilk anıların kişilerin psişik hayatlarında derin izler bıraktığını ve gelecekteki davranışlarının belirleyicisi olduklarını öne sürdü. Sonraki davranışları bu derece etkilediklerine göre, bu anılar aslında tamamen unutulmuş olmamalıydı. Bu sebeple, Freud bebeklik amnezisinin bir unutma değil, ilk anıların bastırma yoluyla bilinçten uzaklaştırılması olduğunu iddia etti. Yani bu anılar kaybolmuyor, psişik yaşamın ana belirleyicisi olan bilinçdışına itiliyorlardı. Varsayılanın aksine bebek ve çocuk cinselliğinin var olduğunu ve doğumdan itibaren bu cinsel enerjinin farklı organlara yoğunlaştığını savunan Freud’a göre, yaşamın ilk yıllarını bilinçten uzak tutarak kişi cinsel yaşamının başlangıcını ve gelişimini kendinden saklamaya çalışıyordu (Freud, 1910).

Beyin Gelişimi- Hipokampüs

Teknolojinin gelişmesiyle birlikte imkânlı hâle gelen beyin araştırmaları da ilk yıllardaki anıların kayboluşuyla ilgili açıklamalar getirdi. Bu açıklamalardan birine göre bebeklik amnezisinin sebebi bu yıllarda hipokampüs gelişiminin tamamlanmamış olması olabilir (Travaglia vd., 2016). Hipokampüsün başlıca görevlerinden biri olaya (epizodik) ve gerçeğe (semantik) dayalı anıların depolanması ve unutulmaya dirençli hâle getirilmesi (Yassa, 2020). Ancak bu sistemin tam olarak işler hâle gelmesi doğumdan sonra iki seneyi bulabiliyor ve bu iki sene boyunca hafıza becerileri de aşamalı olarak gelişiyor (Kail, 2012).

Amnezi resim

Kendilik Kavramının Gelişimi

Kendimize ait anı biriktirmek için bir ‘kendi’ olduğumuzun farkında olmamız gerekir. Ancak ilk yıllarda bebekler bu kavramdan yoksun olurlar. Daha sonra bebek diğer insanlardan bağımsız bir varlık olduğunu ve bu varlığının zamansal sürekliliğe sahip olduğunu fark eder (Kail, 2012). Başka bir deyişle, birinin uzantısı veya bir şeyin parçası olmadığını, ayrı bir varlık olduğunu anlar. Bu farkındalığın başlangıcını anlamak için psikologlar bebeklerin aynada kendilerini tanımaya başladıkları zamanı inceler.

On beş aylık olana kadar bebekler aynadaki yansımanın kendi yansımalarını olduklarını fark etmiyorlar. İkinci yaş zamanına kadar çoğu bebek aynada kendilerini tanıyor. Buna ek olarak, yaklaşık on beşinci aydan ikinci yaşa kadar geçen süreçte kendi fotoğraflarına başkalarının fotoğraflarından daha çok bakmaya ve kendilerinden bahsederken birinci tekil özneyle (ben) konuşmaya başlıyorlar (Kail, 2012). Bütün bunlar çoğu çocuğun iki yaşında kendinin farkına vardığını gösteriyor. Dolayısıyla, yaşamımızın ilk iki yılını hatırlamıyor oluşumuzun nedenlerinden biri henüz bağımsız varlığımızın farkına varmamış ve bu sebeple de otobiyografik anı toplayamamış olmamız olabilir.

“Epizodik bellek diğer bellek türlerinden bir kendilik gerektirmesi bakımından farklıdır.  Zihinsel zaman yolculuğu olarak tanımlanabilecek bu zihin aktivitesini gerçekleştiren şey kendidir. Yolcu olmadan yolculuk da olamaz.” (Tulving, 2005, s. 14-15)

Dil Gelişimi

Diğer bir açıklamaya göre, bebeklik amnezisinin nedenlerinden biri iki yaşına kadar dili kullanamıyor oluşumuz. Kail (2012) bebeklerin konuşmayı öğrendikten sonra geçmişlerini dil yordamıyla hatırlamaya başladıklarını belirtiyor. Bu durumda daha önceden depolanan resimsel anılar kaybolabiliyor. Başka bir deyişle, anılarımızı saklamada yeni bir yordam bulmamız, eski yöntemlerle saklanmış anıları kaybetmemize yol açıyor olabilir. Buna ek olarak, iki yaşından sonra dil kullanımıyla anıları daha zengin bir şekilde saklayabiliyor, bu anıları tekrarlayarak başkalarına anlatabiliyor ve böylece unutulmaya daha dirençli hale getirebiliyoruz.

Özetle bebeklik amnezisi olgusunu farklı açılardan anlamak mümkün.  Freud’un kuramı haricinde bütün açıklamaları bir araya getirince, hatırlamanın zamanla gelişebilen bir beceri olduğunu sonucuna varılabilir. Freud ise bu olguyu açıklarken biraz daha farklı bir yerde duruyor. Peki sizce anılarımızı hatırlayamadığımız için mi hatırlamıyoruz, yoksa hatırlamak istemediğimiz için mi? Ve sizin hatırladığınız en erken anınız kaçıncı yaşınıza dair?

(Editör Tavsiyesi: Web sitesinde yer alan ”BENLİK OLUŞUMUNU ETKİLEYEN FAKTÖRLER” yazısını okumak için tıklayınız.)

Kaynakça:

  • Freud, S. (1910). Three contributions to the sexual theory. New York, The Journal of nervous and mental disease publishing company.
  • Kail, R. V. (2012). Children and their development (6th ed.).
  • Pearson. Li, S., Callaghan, B. L., & Richardson, R. (2014).
  • Infantile amnesia: forgotten but not gone. Learning & Memory, 21(3), 135–139.
  • https://doi.org/10.1101/lm.031096.113 Travaglia, A., Bisaz, R., Sweet, E. S., Blitzer, R. D., & Alberini, C. M. (2016).
  • Infantile amnesia reflects a developmental critical period for hippocampal learning. Nature Neuroscience, 19(9), 1225–1233.
  • doi:10.1038/nn.4348 Tulving, E. (2005).
  • Episodic memory and Autonoesis: Uniquely human? The Missing Link in CognitionOrigins of self-reflective consciousness, 3-56.
  • Yassa, Michael A.. “Hippocampus”. Encyclopedia Britannica, 30 Oct. 2020,
  • https://www.britannica.com/science/hippocampus. Accessed 5 April 2021.
Freud, S. (1910). Three contributions to the sexual theory. New York, The Journal of nervous and mental disease publishing company. Kail, R. V. (2012). Children and their development (6th ed.). Pearson. Li, S., Callaghan, B. L., & Richardson, R. (2014). Infantile amnesia: forgotten but not gone. Learning & Memory, 21(3), 135–139. https://doi.org/10.1101/lm.031096.113 Travaglia, A., Bisaz, R., Sweet, E. S., Blitzer, R. D., & Alberini, C. M. (2016). Infantile amnesia reflects a developmental critical period for hippocampal learning. Nature Neuroscience, 19(9), 1225–1233. doi:10.1038/nn.4348 Tulving, E. (2005). Episodic memory and Autonoesis: Uniquely human? The Missing Link in CognitionOrigins of self-reflective consciousness, 3-56. Yassa, Michael A.. "Hippocampus". Encyclopedia Britannica, 30 Oct. 2020, https://www.britannica.com/science/hippocampus. Accessed 5 April 2021.

Yazar: Aysu Atasoy

"Merhaba, ben Aysu. ODTÜ Psikoloji bölümündeki lisans hayatımın üçüncü yılındayım. Okumayı, yazmayı ve koşmayı seviyorum. Psikoloji ile ilgili araştırmalarımı, çevirilerimi ve düşüncelerimi sizinle paylaşmaktan mutluluk duyuyorum.
Keyifli okumalar."

4 Yorum

Yorum Yap
  1. Çok açıklayıcı bir yazı olmuş emeğine sağlık 🙂

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

deprem kapak

Bir Doğal Afet: Depremin Psikolojik Etkileri

şizofreni kapak

Şizofreniyi Anlatan Kitap: Sana Gül Bahçesi Vadetmedim