Şema Nedir?

Kendimiz ve çevremizle ilgili her detayı, her gerçekliği kodlama ve hatırlama kapasitesine sahip değiliz. Dahası, ilk kez karşılaştığımız insanlara nasıl yaklaşacağımıza karar vermek veya ilk kez gittiğimiz bir yerde nasıl davranmamız gerektiğini kestirmek için her biri özelinde araştırma yapmaya yetecek zamanımız ve kaynağımız da yoktur. Öyleyse nasıl oluyor da günlük hayatta sürekli karşılaştığımız yeniliklere ayak uydurmaya çalışırken zihnimiz çökmüyor? Örneğin daha önce hiç gitmediğimiz bir restorana girdiğimizde orada yemek yenildiğini, sandalyeye oturulduğunu, oturduktan kısa bir süre sonra garsonun bize menü getireceğini nasıl bilebiliyoruz? Muhtemelen hemen cevaplamışsınızdır, daha önce gittiğimiz restoranlardan biliyoruz.

Şema bir kavrama ya da olguya dair bilginin düzenlenmesine ve yorumlanmasına yardımcı olan bilişsel çerçeve olarak tanımlanabilir. (Cherry, 2019) Şemalarımız kendimizi ve çevremizi anlamlandırmakta bize yardım ederler, çok fazla miktarda uyaranı düzenlememizi ve hızlıca bilişsel yanıt oluşturmamızı sağlarlar. Yukarıdaki restoran örneğine dönersek, daha önce gittiğimiz restoranlardan öğrendiğimiz kalıpları gideceğimiz restoranlarda uygular ve her seferinde en baştan inceleme yapma zahmetinden bizi kurtarır.

Şema Türleri

Kişi Şemaları

Belli bir kişiye dair sahip olunan bilgi bütünüdür. Bu kişi kardeş veya arkadaş gibi yakın çevreden biri olabileceği gibi televizyondan veya sosyal medyadan takip edilen ünlü insanlar da olabilir. Örneğin bir kişinin karşı kapı komşuna dair şeması şöyle olabilir; karşı komşum uzun ve zayıf bir kadındır, çoğu zaman neşelidir ve konuşmayı sever. Özel günlerde mutlaka hamur işi pişirip bunu çevresine dağıtır.

Rol Şemaları

Rol, kişinin grup içindeki konumu gereği sergilediği tutarlı davranışlar olarak tanımlanabilir (Karakaş, 2018). Rol şemaları toplumsal rollerdeki kişiler hakkındaki bilgiler ve onların davranışlarıyla ilgili beklentilerdir. Örneğin politikacıların etkileyici konuşabiliyor olduğunu, avukatların karşısındaki inandırmada başarılı olduklarını ve mühendislerin ortalama zekanın üstünde olduklarını düşünüyor olabilirsiniz. Ek olarak, rol şemaları belli bir sosyal gruba yönelik de olabilir. Bu durumda eğer toplumdaki diğer kişilerin de o sosyal gruba yönelik şemaları benzerse kalıp yargılar oluşabilir (Vaughan & Hogg, 2018). Heteroseksüel ilişkide kadın ev işleriyle ilgilenir, erkek finansal geliri sağlar şeklinde bir düşünce kalıbı kalıp yargıya örnek olabilir.

Olay Şemaları

Günlük hayatta sık karşılaşılan olaylarla ilgili kişinin kuracağı senaryolardır. Baştaki restoran örneği bir olay şemasıdır. Başka bir örnek de sinemaya gitmek olabilir. (Önce gişeden bilet alınır, daha sonra filmin gösterileceği salona girilir ve bilette yazan numaradan oturulacak koltuk bulunur, film başlamadan hemen önce salondaki ışıklar söner vs.)

Benlik Şemaları

Şemalar sadece kişinin çevresine dair değildir, kişi aynı zamanda kendine dair de bilgi bütününe ve beklentilere sahiptir. Örneğin kişi kendini içedönük, yemek yapmayı seven, bağımsızlığına düşkün olarak tanımlıyor ve kendini ortalama çekicilikte görüyor olabilir. Benlik şemaları genelde diğer şema türlerine göre daha çeşitli ve karmaşık olur ve bu çeşitlilik hayattaki kötü olaylara karşı kişinin öz-değerini korumasına yardımcı olabilir. (Vaughan & Hogg, 2018)  Ayrıca, benlik şemaları sadece geçmiş ve şimdiki zamana ait değildir. Kişi, gelecekte kim olmak istediğine ve kim olmaktan korktuğuna bağlı olarak, potansiyel benlik şemasına da sahiptir. (Vaughan & Hogg, 2018) Örneğin, bir lise öğrencisi gelecekte kendini başarılı bir avukat olarak görüyor olabilir.

Yazının başında şemaların işlevinden ve günlük hayatımızda bize nasıl yardımcı olduklarından bahsettik. Ancak özellikle rol şemalarını okurken şemaların aslında önyargılar ve kalıp yargılar oluşturarak kişiye/topluma zarar da verebileceğini düşünmüş olabilirsiniz. Bu aslında düşünce kalıplarımızı değiştirmeye ne kadar açık olduğumuzla ilgili bir sorundur. Yani, şemalarımızla çelişen bilgiler ve olayları sürekli görmezden gelmeye mi çalışıyoruz, yoksa şemalarımızın gerçeğin tamamını açıklayamayacağını ve bizim tarafımızdan oluşturulan kırılgan bilgi kümeleri olduklarının farkında mıyız? Günlük yaşamımızda bizim için verimli olan bu şemaları kullanırken, gerektiği durumlarda kendimize bu şemaların kurgusallığını hatırlatmak bunların önyargı ve kalıp yargılara dönüşmesini engelleyebilir.

Editör Tavsiyesi: Web sitesinde yer alan ”Düzende Farklı Olmak” yazısını okumak için tıklayınız.

Yazar: Aysu Atasoy

"Merhaba, ben Aysu. ODTÜ Psikoloji bölümündeki lisans hayatımın üçüncü yılındayım. Okumayı, yazmayı ve koşmayı seviyorum. Psikoloji ile ilgili araştırmalarımı, çevirilerimi ve düşüncelerimi sizinle paylaşmaktan mutluluk duyuyorum.
Keyifli okumalar."

Bir Yorum

Yorum Yap

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Sabit Kalmanın Dayanılmaz Ağırlığı

Sabit Kalmanın Dayanılmaz Ağırlığı

amy film analiz

Amy Filmi Karakter Analizi